Waarom je lichaam soms ineens opschrikt
Je kent het vast: je ligt eindelijk ontspannen in bed, je voelt jezelf wegzakken en ineens schrik je wakker met een korte, heftige schok in je lichaam. Alsof je valt of ergens over struikelt. Dit verschijnsel heet een hypnische schok of slaapstuip. Het is een onschuldige, maar soms vervelende reactie van je zenuwstelsel op de overgang van waken naar slapen.
Wat er gebeurt in je hersenen en spieren
Wanneer je in slaap valt, schakelt je lichaam geleidelijk over van de actieve, wakkere stand naar een meer ontspannen toestand. Je hersenactiviteit verandert, je ademhaling wordt rustiger en je spieren verslappen. Soms interpreteert je brein die plotselinge spierontspanning alsof je aan het vallen bent. Als automatische reactie stuurt het een korte, krachtige impuls naar je spieren. Dat veroorzaakt de schok of rukbeweging in bijvoorbeeld je benen, armen of hele lichaam.
Veelvoorkomende oorzaken van slaapstuipen
Niet iedereen heeft er even vaak last van. Toch komen hypnische schokken veel voor en zijn er een aantal bekende triggers die de kans erop vergroten. Door deze beter te begrijpen, kun je er ook gericht iets aan doen.
Stress, cafeïne en onregelmatig slapen
Stress en spanning zorgen ervoor dat je zenuwstelsel alerter blijft, ook als je probeert te slapen. Je lichaam staat dan als het ware nog in de actiestand, waardoor de overgang naar slaap onrustiger verloopt. Dat kan leiden tot meer slaapstuipen. Cafeïne uit koffie, energiedrank of cola houdt je hersenen langer actief en vergroot zo de kans op een verstoorde inslaapfase. Ook een onregelmatig slaapritme, veel wisselende bedtijden of nachtwerk zorgen voor een minder stabiele overgang van waken naar slapen, waardoor hypnische schokken vaker kunnen optreden.
Beweging, beeldschermen en vermoeidheid
Veel fysieke inspanning vlak voor het slapen, zoals intensief sporten, kan maken dat je spieren nog actief en gespannen zijn als je naar bed gaat. De plotselinge overgang van spanning naar ontspanning kan dan makkelijker een schok uitlokken. Daarnaast houden fel licht en prikkels van schermen je brein langer actief. Dat maakt de slaap minder diep en de inslaapperiode onrustiger. Paradoxaal genoeg kunnen ook extreme vermoeidheid en slaaptekort de kans op slaapstuipen vergroten, omdat je lichaam dan als het ware te hard en te snel probeert in slaap te vallen.
Wanneer moet je je zorgen maken
In de meeste gevallen zijn slaapstuipen volkomen onschuldig en meer een vervelend gevoel dan een signaal van een probleem. Toch is het goed om alert te zijn op situaties waarin het mogelijk om iets anders gaat en extra advies nodig is.
Signalen dat het meer kan zijn dan een slaapstuip
Als je naast de schok ook andere klachten ervaart, kan het verstandig zijn een arts te raadplegen. Denk bijvoorbeeld aan herhaaldelijke schokken die je meerdere keren per nacht wakker maken, ernstige slaapproblemen waarbij je nauwelijks aan rust toekomt of overdag bijna in slaap valt, spierkrampen of pijn die niet alleen bij het inslapen optreden of ademstops, luid snurken of het gevoel dat je naar adem hapt in je slaap. Ook wanneer je partner bijvoorbeeld vreemde bewegingen of korte verstijvingen opmerkt, is het zinvol om dit te bespreken met een huisarts.
Wat je zelf kunt doen om slaapstuipen te verminderen
Hoewel je hypnische schokken niet volledig kunt voorkomen, kun je de kans en de intensiteit vaak wel verminderen door je leefstijl en slaapgewoonten aan te pakken.
Rustige slaapomgeving en vast ritme
Een vaste bedtijd en een voorspelbare avondroutine zorgen ervoor dat je lichaam weet dat het tijd is om te ontspannen. Denk aan het dimmen van lichten, geen cafeïne in de laatste uren voor het slapengaan, en het vermijden van intensief sporten laat op de avond. Probeer schermen van telefoon, tablet en laptop ruim voor bedtijd weg te leggen, zodat je hersenen rustig kunnen afschakelen. Een koele, stille en donkere slaapkamer helpt je zenuwstelsel tot rust te komen, waardoor de overgang naar slaap gelijkmatiger verloopt en de kans op hevige slaapstuipen kleiner wordt.
